Özel amaçlı iş makinesi tek bir teknik sınıfı tanımlamaz. Boru döşeyici, yıkım ataşmanlı taşıyıcı veya birden fazla işlevin birleştiği özel üretim düzenek farklı gereklilikler taşır. Kontrolün ilk çıktısı, makinenin işlevlerini ve uygulanabilir ekipman gruplarını açıkça gösteren kapsam tanımı olmalıdır.
Özel amaçlı iş makineleri kontrolünde öncelik, güvenliği etkileyen mekanik ve kumanda işlevlerini gerçek çalışma konfigürasyonunda değerlendirmektir. Bu rehber; işletme sorumluları, bakım ekipleri ve kontrol hazırlığı yapan teknik personel için kapsam, kontrol noktaları ve kayıt örnekleri sunar.
Şema ölçekli imalat çizimi değildir. Makine ailesini ve kontrol odağını anlatır; modelin teknik çizimi yerine kullanılmaz.
Kontrol kapsamı ve standart seçimi
Ön eşleştirme: İşlev ve EK-III ekipman grubu eşleştirmesi zorunlu ilk adımdır. Teknik başvuru aileleri: Makine işlevine ait ürün standardı; risk değerlendirmesi için ISO 12100 yaklaşımı. Genel bölüm ile makineye özgü bölüm birlikte ele alınır. Bir ürün güvenliği standardının adı, tek başına bütün periyodik kontrol yöntemini veya makinenin uygunluğunu belirlemez.
Dayanak | Nasıl kullanılır |
|---|---|
EK-III ve güncel Bakanlık dokümanları | Ekipman grubu, kontrol usulü ve varsa zorunlu kriterler belirlenir. |
Makine işlevine ait ürün standardı; risk değerlendirmesi için ISO 12100 yaklaşımı | Makinenin türü, imal tarihi ve uygulanabilir baskı doğrulanır. |
Üretici kılavuzu ve teknik kayıtlar | Model, ataşman, deneme koşulu ve sayısal kabul sınırları eşleştirilir. |
Standartların tam metni bu rehbere aktarılmamıştır. Tablo, ilgili aileleri gösterir; TS kabulü, yürürlük durumu, tadiller ve ürüne uygulanabilir baskı kontrol tarihinde doğrulanmalıdır. Kaynaklardaki yabancı rehberler teknik açıklama içindir; Türkiye mevzuatı yerine kullanılmaz.
Kontrol dönemi ve bakım ayrımı
Bu geniş başlığa yalnızca adı üzerinden zorunlu periyodik kontrol süresi atanmaz. Önce gerçek makine ve alt donanımlar EK-III ekipman gruplarıyla eşleştirilir. Kapsama giren işlev için ilgili süre uygulanır; kapsam dışı olması güvenli kullanım ve bakım ihtiyacını kaldırmaz.
İşletme, çalışma saati ve çevre koşullarını bakım planında izler. Güvenliği etkileyen hasar, önemli onarım veya kullanım değişikliğinde bir sonraki takvim tarihini beklemek doğru değildir; gerekli ilave değerlendirme planlanır. Operatörün kullanım öncesi kontrolü, servis bakımı ve yetkili kişinin periyodik kontrolü farklı kayıtlardır.
Kontrol için saha hazırlığı
Model ve seri numarası, kullanım kılavuzu, mevcut uygunluk beyanı, önceki raporlar ve onarım kayıtları hazır bulundurulur. Makine temiz ve incelenebilir durumda sunulur. Yetkin operatör, uygun test alanı ve gerekiyorsa servis desteği önceden planlanır. Tehlikeli alana giriş sınırlandırılır; güvenli yapılamayan deney sırf listeyi tamamlamak için uygulanmaz.
Ekipmana özgü teknik kontrol noktaları
Ticari isim teknik kapsamı belirlemez
Makinenin yaptığı iş, taşıdığı yük, hareket alanı ve enerji kaynakları tanımlanır. Aynı ticari isim altında farklı makineler bulunabilir. Etiket ve kılavuzdaki model bilgisi fiili konfigürasyonla karşılaştırılır; sonradan eklenen işlevler ayrıca gösterilir.
Birleşik makinede arayüzler incelenir
Taşıyıcı ile ataşman arasındaki mekanik bağlantı, hidrolik basınç uyumu ve elektrik kumandaları değerlendirilir. İki ayrı bileşenin uygunluk belgesi bulunması, birleşimin otomatik olarak uygun olduğunu kanıtlamaz. Birlikte kullanım talimatı ve tasarım sorumluluğu araştırılır.
Emniyet işlevleri görev bazında tanımlanır
Hangi kumandanın hangi hareketi durdurduğu ve yeniden çalışmaya nasıl izin verildiği kayıt altına alınır. Acil durdurmanın bütün enerji kaynaklarını fiziksel olarak ayırdığı varsayılmaz. Karmaşık işlevler için üreticinin devre şeması ve doğrulama yöntemi gerekebilir.
Değişiklik geçmişi kapsamın parçasıdır
Uzayan bom, büyüyen ataşman, ilave karşı ağırlık veya yazılım değişikliği makinenin davranışını etkileyebilir. Değişikliğin teknik dosyası ve onayı incelenir. Periyodik kontrol, tasarımın yeniden belgelendirilmesinin yerine geçen bir işlem gibi sunulmaz.
İlave ekipmanlar ayrı izlenir
Makine üzerinde vinç, basınçlı kap veya başka kontrollü ekipman bulunuyorsa bunların kapsamları ayrıca belirlenir. Tek rapor kullanılacaksa hangi alt sistemin hangi yöntemle incelendiği izlenebilir olmalıdır. Eksik alt sistem kontrolü genel bir uygun ifadesiyle örtülmez.
Kriter bulunamayan noktalar açık bırakılır
Standart, üretici verisi ve değerlendirme dayanağı kayıtla gösterilir. Sayısal sınır bilinmiyorsa uydurulmaz. Gerekli teknik bilgi alınamayan işlev için kontrolün sınırı açıklanır; ekipmanın tamamı doğrulanmış gibi sonuç düzenlenmez.
Deney ve ölçümün kayıt altına alınması
Deneme öncesinde yöntem, çalışma konfigürasyonu ve kabul ölçütü belirlenir. Ölçüm varsa cihaz kimliği, uygunluğu ve sonuç birimi kaydedilir. Veri bulunmadan basınç, yük katsayısı, durma mesafesi veya boşluk limiti üretilmez. Şüpheli yapısal bulgu için gerekli ilave inceleme belirlenir; bütün makinelere koşulsuz aynı tahribatsız muayene yöntemi atanmaz.
Sahadan örnek değerlendirme
Standart yükleyiciye özel uzatma kolu takılmışsa taşıyıcının eski raporu yeni düzenek için yeterli kabul edilmez. Birleşimin teknik dayanağı ve kontrol kapsamı yeniden belirlenir. Bu örnek gerçek bir muayene sonucu değil, bulgunun nasıl ele alınacağını açıklayan teknik senaryodur.
Düzenlenebilir kayıt şablonları
Aşağıdaki tablolar işletme hazırlığı ve bulgu takibi içindir. Resmî periyodik kontrol raporu değildir. Güvenlik sonucu ve kusur derecesi, uygulanabilir kriterlere göre yetkili kişi tarafından belirlenir.
Şablon A Ekipman ve konfigürasyon kaydı
Alan | Kayıt |
|---|---|
Makine ve alt tür | |
Marka model ve seri numarası | |
İmal yılı ve çalışma saati | |
Ataşman ve yardımcı üniteler | |
Kılavuz ve önceki rapor referansı | |
Kontrol yeri ve sorumlu kişi |
Şablon B Teknik bulgu kaydı
Kontrol odağı | Gözlem ve ölçüm | Kriter ve kanıt |
|---|---|---|
Işlev tanımı | ||
Taşıyıcı | ||
Ataşman | ||
Enerji arayüzü | ||
Güvenlik kumandası | ||
Kapsam matrisi |
Şablon C Düzeltici işlem takibi
Bulgu ve konum | İşlem ve sorumlu | Doğrulama ve tarih |
|---|---|---|
| ||
| ||
|
Sık sorulan sorular
Özel amaçlı makineye standart yok denilerek uygunluk verilir mi
Hayır. İşlev, üretici verisi ve uygulanabilir değerlendirme dayanağı belirlenmelidir. Kriter eksikliği açıkça kaydedilir.
İki CE işaretli ekipmanın birleşimi otomatik uygun mu
Hayır. Arayüz, birlikte kullanım ve ortaya çıkan yeni tehlikeler değerlendirilmelidir. Bileşen belgeleri birleşimin bütün güvenlik koşullarını tek başına göstermez.
Sonradan uzatılan bom yalnız gözle kontrol edilebilir mi
Gözle inceleme gereklidir fakat değişikliğin tasarım ve dayanım dayanağını karşılamaz. Teknik dosya ve uygun uzman değerlendirmesi gerekebilir.
Özel makinedeki vinç için ayrı kapsam gerekir mi
Evet. Kaldırma işlevinin uygulanabilir kontrol şartları ayrıca tanımlanır. Taşıyıcı makinenin kontrolü bunları kendiliğinden tamamlamaz.
Özel iş makinesinin kontrol fiyatını ne belirler
İşlev sayısı, teknik dosya, ataşmanlar, saha hazırlığı ve gerekli deneyler kapsamı etkiler. Model ve konfigürasyon görülmeden sabit kapsamlı fiyat varsayımı yapılmamalıdır.
Kontrol talebi için gerekli bilgiler
SÖZTEK'e özel amaçlı iş makineleri için kapsam talebi iletirken makine modeli, seri numarası, bulunduğu il ve ilçe, ataşmanlar ve kullanım amacı paylaşılmalıdır. Böylece gerekli saha hazırlığı ve kontrol kapsamı teklif öncesinde belirlenebilir. Bu rehber, belirli bir makine için uygunluk kararı veya hizmet yetkisi belgesi değildir.
İlgili teknik rehberler
Beton Pompası ve Transmikser Periyodik Kontrolü
Delici İş Makinelerinin Periyodik Kontrolü
Zemin İyileştirme Makinelerinin Kontrolü
Kaynaklar
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-6 esas metni
ÇSGB 23 Aralık 2025 değişiklik açıklaması
ISO 12100 risk değerlendirmesi
Esas metin bağlantısı 23 Aralık 2025 değişikliğinden önceki nüshadır; değişiklik açıklamasıyla birlikte okunmalıdır. Uygulama öncesi güncel konsolide mevzuat ve Bakanlığın ekipmana özgü kriterleri kontrol edilir. Rehber hazırlama tarihi 14 Eylül 2026; yayın tarihi siteye eklendiği tarihtir.
